Cán bộ tiếp tay, dấu kiểm dịch trở thành “vé thông hành”
Trong vụ thịt lợn nhiễm dịch vừa bị phát hiện tại Hà Nội, cơ quan chức năng xác định 3.600 con lợn bệnh đã được đưa vào giết mổ và phân phối ra thị trường với khối lượng lên tới hàng trăm tấn. Điều gây sốc cho người dân không chỉ nằm ở quy mô, mà ở cách thức vận hành: lợn bệnh vẫn có giấy kiểm dịch, vẫn qua lò mổ tập trung và được đóng dấu kiểm soát thú y như bình thường.
Thực tế thời gian qua cho thấy, vi phạm không còn mang tính cá biệt mà đã hình thành các đường dây có tổ chức, vận hành theo chuỗi.
Vào tháng 1, cơ quan Cảnh sát điều tra (CSĐT) tỉnh Hưng Yên đã ra quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với 6 đối tượng trong đường dây thu mua, giết mổ lợn chết, lợn mắc bệnh tả châu Phi để bán ra thị trường, chế biến thành thực phẩm dùng cho người.
Tại nhiều địa phương như Bắc Giang, Thái Bình, Nghệ An… lực lượng chức năng cũng liên tiếp phát hiện các vụ vận chuyển, tiêu thụ lợn nhiễm dịch hoặc lợn chết không qua kiểm dịch.
Trước đó, vụ Công ty Cổ phần Đồ hộp Hạ Long bị công an phát hiện sử dụng lợn dịch tả châu Phi làm nguyên liệu đồ hộp. Điều này cho thấy vi phạm không còn là sự cố đơn lẻ.
Lợn dịch được các đối tượng giết mổ đem đi tiêu thụ vừa được công an TP. Hà Nội phát hiện.
Chia sẻ với PV Tiền Phong , một chủ trang trại lợn tại Hưng Yên cho biết, theo quy định hiện nay, lợn trước khi xuất bán ra ngoài tỉnh phải được kiểm dịch bởi cơ quan thú y. Cụ thể, chủ nuôi phải đăng ký kiểm dịch, sau đó cán bộ thú y sẽ xuống kiểm tra thực tế đàn lợn; nếu không phát hiện dấu hiệu bệnh như dịch tả lợn châu Phi thì sẽ cấp giấy chứng nhận kiểm dịch. Khi đến các lò giết mổ tiếp tục được kiểm tra, nhất là sau khi rời lò mổ phải có dấu kiểm dịch thú y.
Tuy nhiên, trên thực tế việc kiểm dịch hiện nay chủ yếu được thực hiện theo lô và dựa vào quan sát lâm sàng, rất ít khi xét nghiệm từng con. Điều này khiến khâu “gác cửa” đầu tiên của hệ thống kiểm soát phụ thuộc lớn vào cán bộ thú y tại chỗ. Nếu bị buông lỏng hoặc lợi dụng, cả đàn lợn, kể cả lợn nhiễm dịch tả lợn châu Phi vẫn có thể được hợp thức hóa để đi vào chuỗi tiêu thụ. Đặc biệt, hàng loạt vụ việc vừa qua đều cho thấy dấu hiệu cán bộ kiểm dịch, thú y bị móc nối, tiếp tay hoặc buông lỏng kiểm soát.
“Khi việc cấp giấy chứng nhận phụ thuộc hoàn toàn vào con người, trong khi thiếu cơ chế giám sát độc lập và kiểm tra chéo theo thời gian thực, thì nguy cơ bị lợi dụng gần như là tất yếu”, chủ trang trại nói và cho biết trong bối cảnh dịch tả lợn châu Phi vẫn diễn biến phức tạp, cơ chế hỗ trợ tiêu hủy dù đã được cải thiện nhưng thủ tục còn phức tạp, thời gian chi trả kéo dài. Điều này khiến nhiều hộ chăn nuôi không mặn mà khai báo khi lợn bị bệnh, mà đang tìm cách bán tháo.
Ai chịu trách nhiệm?
Một lãnh đạo doanh nghiệp phân phối thực phẩm tại Hà Nội thừa nhận, hệ thống hiện nay vận hành gần như hoàn toàn dựa trên giấy tờ. “Doanh nghiệp nhập hàng có đủ hóa đơn, dấu kiểm soát. Nếu ngay từ đầu đã là giấy hợp lệ thì rất khó phát hiện rủi ro ở các khâu sau”, lãnh đạo doanh nghiệp nói.
Lỗ hổng lớn trong kiểm soát an toàn thực phẩm quá lớn.
Luật sư Nguyễn Thanh Hải - Giám đốc Công ty An Hoàng Gia - cho rằng, quy định pháp luật hiện nay về thú y và kiểm soát giết mổ đã khá toàn diện. Tuy nhiên, vụ việc hàng trăm tấn thịt lợn dịch lọt lưới đã phơi bày lỗ hổng lớn về năng lực thực thi và thiết kế hệ thống. Hiện nay, quy trình quá lệ thuộc vào xác nhận của cá nhân cán bộ tại chỗ mà thiếu cơ chế giám sát độc lập, khiến con dấu thú y bị lợi dụng làm "vé thông hành" cho thực phẩm bẩn.
Để khắc phục, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cần rà soát lại toàn bộ quy trình theo hướng số hóa để giảm sự phụ thuộc vào con người, đồng thời thực hiện truy xuất nguồn gốc theo chuỗi và kết nối dữ liệu thời gian thực. Đặc biệt, bộ này cần siết chặt kỷ luật công vụ, xử lý hình sự các hành vi tiếp tay, tránh tình trạng để dấu kiểm dịch chỉ là hình thức.
Chuyên gia an toàn thực phẩm Tô Liên Thu cho rằng, những vụ việc vừa qua đã phơi bày rõ những lỗ hổng mang tính hệ thống trong quản lý an toàn thực phẩm ở Việt Nam hiện nay. "Để có hàng trăm tấn thịt lợn lưu thông ra thị trường, với hơn 3.600 con lợn được giết mổ lớn như vậy chắc chắn phải đi qua các cơ sở giết mổ có kiểm soát. Vấn đề là các hoạt động đó có được cơ quan chức năng địa phương biết và giám sát hay không”, bà Thu đặt vấn đề.
Vị chuyên gia cũng chỉ ra rằng, các lỗ hổng hiện nay đang tạo điều kiện để cá nhân, tổ chức lợi dụng, trong khi cơ chế phối hợp giữa các cơ quan còn thiếu hiệu quả. Khi sự cố xảy ra, việc đùn đẩy trách nhiệm càng làm suy giảm niềm tin xã hội.
Từ kinh nghiệm quốc tế, bà Thu đề xuất Việt Nam cần xem xét mô hình một cơ quan quản lý an toàn thực phẩm thống nhất, độc lập, hoạt động xuyên suốt từ Trung ương đến địa phương, tránh tình trạng “vừa đá bóng vừa thổi còi”.
