Con đường về Chùa Vĩnh Nghiêm là một hành trình đặc biệt, nơi lịch sử, đạo mạch và đời sống gặp nhau trong một không gian tĩnh tại. Từ chốn Tổ già lam của Thiền phái Trúc Lâm đến điểm đến trong hành trình di sản toàn cầu, Vĩnh Nghiêm hôm nay không chỉ là nơi để đến, mà là nơi để trở về.
Trên những cung đường hành hương ngày đầu xuân, người ta vẫn thường hướng lòng mình về những chốn linh thiêng. Cái lẽ ấy không biết bắt đầu từ bao giờ, chỉ biết rằng, khi đất trời chuyển mùa, khi cỏ cây vừa kịp xanh lên sau một vòng tuần hoàn của thời gian, lòng người cũng tự nhiên muốn tìm về một nơi để lắng lại, để tự vấn mình và để mong cầu về những điều tốt đẹp.
Có những con đường, tưởng như chỉ là một lối đi, nhưng thực ra lại mở ra rất nhiều con đường. Phải, vẫn là con đường ta đang bước, một con đường do con người khai phá, tạo dựng, mở mang qua năm tháng, hoặc như lời nhà văn Lỗ Tấn từng viết: "Kỳ thực trên mặt đất làm gì có đường sẵn có. Người ta đi nhiều thì mới thành đường mà thôi." Con đường ấy, vì thế, không chỉ hiện hữu bằng đất đá, mà còn được bồi đắp bởi bước chân, ký ức và niềm tin của con người, những con đường vừa thực vừa ảo: Đường lịch sử, , đường tâm linh, đường hành hương, đường du lịch.
Và trong những miền đất Phật của đất Việt, có một con đường như thế, con đường dẫn về chốn Tổ già lam Chùa Vĩnh Nghiêm, nơi bốn con đường ấy dường như hội tụ trong một dòng chảy lặng sâu của thời gian và đạo pháp.
Ở nơi ngã ba Phượng Nhãn - nơi hợp lưu của hai con sông là sông Thương và sông Lục Nam, vùng Cẩm Lý - cửa ngõ ra vào núi Yên Tử, chùa Vĩnh Nghiêm lặng lẽ hiện diện như một "bầu trời riêng" giữa miền Kinh Bắc.
Thế đất nơi đây từ lâu đã được người xưa xem là hội tụ linh khí. Dáng đất "con quy ẩm thực", sông núi giao hòa, trước mặt là dòng nước uốn lượn như dải lụa bạc, phía xa là trùng điệp núi non vây bọc. Không phải ngẫu nhiên mà thư tịch cổ từng xếp nơi này vào hàng "đại danh lam đứng đầu thiên hạ".
Trích văn bia khắc dựng năm 1606 đặt phía trước tòa Tam bảo chùa Vĩnh NghiêmChùa được xây dựng từ thế kỷ thứ XI dưới thời vua Lý Thái Tổ (1010-1028) có tên là chùa Chúc Thánh (Chúc Thánh thiền tự). Theo bia tháp ghi lại, năm Thuận Thiên Nguyên Niên (1010), vua Lý Thái Tổ cử hai quan trong triều là Nguyễn Đạo Thành và Phạm Hạt thiết kế đồ án, lo việc kiến thiết 8 ngôi chùa, trong đó có chùa Vĩnh Nghiêm ngày nay. Chùa được hoàn thành vào năm 1016, vị trụ trì đầu tiên là Thiền Sư Vạn Hạnh - một trong những bậc cao tăng có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống chính trị và tinh thần của Đại Việt buổi đầu độc lập.
Đến thế kỷ XIII, dấu ấn lịch sử của chùa bước sang một tầng sâu khác, khi Trần Nhân Tông dừng chân nơi đây. Truyện kể rằng, trong một lần du ngoạn và khảo sát địa thế vùng Đông Bắc để chuẩn bị cho công cuộc chống giặc Nguyên – Mông, khi đến nơi đây, ngựa của nhà vua bỗng hí vang và gõ móng dừng lại không chịu bước tiếp. Nhà vua lấy làm lạ, hỏi ra mới biết đất này vốn là lưng một con rùa, có một ngôi chùa nhỏ từ rất lâu đời. Ngắm thế có sông núi giao hòa, vượng khí sung mãn, lại có chùa thiêng tọa lạc, vua cho đây là một duyên may đưa Người đến đất này liền cho sửa sang chùa thật khang trang, đặt tên là Vĩnh Nghiêm tự (có nghĩa là mãi mãi tôn nghiêm).
Từ đây, chùa Vĩnh Nghiêm nhanh chóng phát triển thành một trong bốn trung tâm của Thiền phái Trúc Lâm (gồm Yên Tử, Quỳnh Lâm, Vĩnh Nghiêm và Thanh Mai), trở thành một Trung tâm Phật giáo để đào luyện tăng ni cả nước trong suốt gần 8 thế kỷ hình thành và phát triển của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, được ví như Trường Đại học Phật giáo đầu tiên của Việt Nam, được các nhà nghiên cứu coi là "Bảo tàng Văn hóa Phật giáo Đại thừa" tiêu biểu ở miền Bắc nước ta.
Trải qua gần một thiên niên kỷ, với bao biến thiên của lịch sử, chùa Vĩnh Nghiêm vẫn được gìn giữ và tôn tạo qua nhiều triều đại. Dấu ấn kiến trúc còn lại đến hôm nay chủ yếu mang dáng dấp của thời Lê Trung Hưng và triều Nguyễn, với quy mô rộng lớn, bố cục chặt chẽ, đáp ứng không chỉ nhu cầu thờ tự mà còn là chứng tích về một thời hoàng kim trong lịch sử nước Việt.
Trong hành trình dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam không chỉ kiến tạo nên những giá trị vật chất, mà còn bền bỉ hình thành một đời sống tinh thần mang bản sắc riêng. Trong dòng chảy ấy, sự ra đời của Thiền phái Trúc Lâm không chỉ là một dấu mốc tôn giáo, mà còn là biểu hiện sâu sắc của tư tưởng, văn hóa và cốt cách Việt.
Thiền phái ấy do Trần Nhân Tông, vị vua thứ ba triều Trần, sáng lập và hoàn thiện. Ở Ngài, hội tụ một cách trọn vẹn giữa đạo và đời: một minh quân đã hai lần lãnh đạo kháng chiến chống Nguyên – Mông thắng lợi, và cũng là một bậc tu hành mẫu mực, rời bỏ ngai vàng để tìm về con đường giác ngộ. Trên nền tảng thống nhất các dòng thiền trước đó, Ngài đã khai mở một thiền phái mang tinh thần nhập thế, gần gũi với đời sống, lấy việc tu tâm, dưỡng tính và hành đạo giữa đời làm cốt lõi, một dòng thiền thuần Việt, thấm đẫm nhân văn.
Bảo vật quốc gia bộ tượng Tam tổ Trúc Lâm hiện được lưu giữ tại chùa Vĩnh Nghiêm. Bộ tượng gồm 3 pho mô tả Đệ nhất tổ Phật hoàng Trần Nhân Tông (ở giữa), Đệ nhị tổ Pháp Loa (bên phải) và Đệ tam tổ Huyền Quang.
Từ nhân duyên "bất khả tư nghì", khi Giác Hoàng Điều Ngự Trần Nhân Tông cùng 2 đệ tử là Pháp Loa và Huyền Quang sáng lập Thiền phái Trúc Lâm, mở mang hệ thống chùa tháp dọc theo hai sườn dãy Yên Tử, từ đó lan tỏa xuống vùng đồng bằng Bắc Bộ thì chùa Vĩnh Nghiêm và vùng Yên Tử trở thành trung tâm đào tạo Tăng tài cho cả nước. Vua Trần Nhân Tông thọ giới tại chùa Vĩnh Nghiêm đầu tiên, sau đó Pháp Loa kế nhiệm trụ trì; khi Pháp Loa viên tịch, Thiền sư Huyền Quang kế thế thủ tọa.
Từ đây, chùa Vĩnh Nghiêm giữ vai trò như một "trường học lớn", nơi đào tạo tăng ni, hoằng dương giáo pháp và từng bước định hình một tổ chức Phật giáo có quy củ, có giáo lý, có hệ thống. Đặc biệt, năm 1313, Đệ Nhị tổ Pháp Loa đã tiến hành quy định chức tước các tăng nhân trong nước. Từ đó, các tăng nhân trong nước mới có sổ sách và đều thuộc quyền quản trị của Sư. Có thể xem đây là cột mốc đánh dấu sự ra đời của hệ thống tổ chức Giáo hội Phật giáo Trúc Lâm Đại Việt đầu tiên - một bước tiến lớn về quản lý, phát triển tôn giáo trong lịch sử dân tộc. Lần đầu tiên, Phật giáo Việt Nam mang dáng dấp của một thiết chế hoàn chỉnh: có trung tâm đào tạo tu sĩ, có hệ thống phẩm trật, có tổ chức tăng đoàn, có định hướng giáo dục rõ ràng.
Trải qua gần tám thế kỷ thăng trầm, ngày nay, giữa những biến chuyển của thời đại, chùa không chỉ là một điểm đến tâm linh, mà còn là nơi lưu giữ ký ức của một dòng thiền thuần Việt, một trung tâm đào tạo tăng tài đầu tiên của đất nước, và một không gian văn hóa mang đậm dấu ấn Bắc Bộ.
Và trên hết, Vĩnh Nghiêm vẫn là chốn Tổ. Mỗi độ tháng Hai âm lịch, khi ngày giỗ Tổ đến, tăng ni, phật tử từ nhiều nơi lại tìm về đây. Không chỉ để làm lễ, mà để nối lại một mạch nguồn. Một mạch nguồn không hiện hữu bằng hình hài, mà chảy trong niềm tin, trong sự tiếp nối, và trong ý thức gìn giữ những giá trị đã được trao truyền qua bao thế hệ.
Một trong những minh chứng rõ nét nhất cho chiều sâu lịch sử và tầm vóc của Chùa Vĩnh Nghiêm chính là kho mộc bản — một "thư khố" đặc biệt, được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Xưa kia, khi Vĩnh Nghiêm còn là trung tâm đào luyện tăng tài của cả nước, chùa đã đồng thời trở thành nơi tàng trữ kinh sách Phật giáo với quy mô lớn. Những bộ ván khắc kinh được lưu giữ trong những dãy nhà rộng tới mười gian, người xưa gọi đó là "mộc thư khố", một kho sách không viết bằng giấy, mà khắc bằng gỗ, bằng công phu và bằng cả tâm huyết của nhiều thế hệ.
Thượng tọa Thích Thanh Vịnh - Phó Trụ trì chùa Vĩnh Nghiêm bên gian trưng bày mộc bản.
Các mộc bản được làm bằng gỗ thị là loại cây được trồng nhiều ở chùa Vĩnh Nghiêm và quanh vùng. Cây thị là loài cây bản địa, gỗ màu trắng, thớ gỗ mịn, độ bền cao, ít cong vênh, ít bị nứt vỡ. Trước khi san khắc, gỗ thị còn được luộc kỹ và xử lý kỹ thuật để chống co giãn nên thích nghi được với thời tiết miền Bắc khá khắc nghiệt. Đó là lý do khiến cho hàng trăm năm nay, các mộc bản còn lại tại chùa Vĩnh Nghiêm cho đến tận bây giờ vẫn còn nguyên vẹn hình khối với nghệ thuật chạm khắc tinh vi, độc đáo. Mặt khác để chống cong vênh, người xưa đã cho xẻ một đường dọc theo hai đầu ván, bằng ½ que đóm hút thuốc lào rồi găm cật tre già vào đó. Biện pháp chống cong vênh này rất hữu hiệu.
Ngày nay, kho mộc bản ấy vẫn còn lưu giữ 3.050 ván khắc, thuộc 9 bộ kinh, sách và luật giới của Phật giáo. Mỗi bản khắc gồm hai mặt, mỗi mặt hai trang sách được khắc ngược với khoảng 2.000 chữ Hán và chữ Nôm, đạt đến độ chuẩn xác và tinh xảo hiếm thấy. Đây là một trong những hệ thống mộc bản có niên đại sớm, số lượng lớn và chất lượng nghệ thuật cao bậc nhất còn lại ở Việt Nam.
Từ những ván khắc đó, người xưa có thể in ra những trang kinh hoàn chỉnh với đầy đủ bố cục cổ truyền, từ biên lan, bản tâm đến ngư vĩ, thiên đầu, địa cước. Nội dung không chỉ là kinh, luật của nhà Phật, mà còn ghi lại lịch sử hình thành và phát triển của Thiền phái Trúc Lâm, cùng những trước tác của các bậc Tổ sư như Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang. Xen trong đó còn có thơ phú, nhật ký, những ghi chép phản ánh đời sống tinh thần, phong tục tập quán và cả sự phát triển của ngôn ngữ dân tộc qua từng thời kỳ.
Có thể nói, kho mộc bản Vĩnh Nghiêm không chỉ là một di sản Phật giáo, mà còn là một "bách khoa thư" về văn hóa Việt Nam trung đại, nơi hội tụ của tôn giáo, văn học, ngôn ngữ, mỹ thuật và kỹ nghệ in ấn.
Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu Hán – Nôm, những mộc bản này chứa đựng giá trị đặc biệt về triết lý nhân sinh và tư tưởng hành đạo của Thiền phái Trúc Lâm, đề cao sự tự tại giữa đời, lấy việc "tu tâm ngộ Phật" làm cốt lõi. Đó là tinh thần nhập thế rất Việt: sống giữa cuộc đời, nhưng không bị cuốn trôi; đối diện với gian nan, nhưng vẫn giữ được sự an nhiên trong nội tâm.
Không dừng lại ở phạm vi quốc gia, những giá trị ấy còn lan tỏa ra thế giới. Tư tưởng của Thiền phái Trúc Lâm, được kết tinh qua các mộc bản, đã theo bước chân của các thiền viện, các tăng ni, phật tử, vượt ra ngoài biên giới, đến với nhiều quốc gia. Ngày nay, không chỉ người Việt, mà cả những người mang quốc tịch khác nhau cũng tìm đến và thực hành theo dòng thiền này nhue một minh chứng cho sức sống bền bỉ của một hệ tư tưởng được hun đúc từ chính chiều sâu văn hóa dân tộc.
Đặc biệt, việc lưu giữ hệ thống chữ Nôm cổ trên các mộc bản còn mang ý nghĩa to lớn trong việc bảo tồn văn tự riêng của người Việt. Những ký tự từng được khắc trên gỗ từ hàng trăm năm trước, nay đã được số hóa, đưa vào môi trường hiện đại, trở thành cầu nối để thế giới tiếp cận và hiểu hơn về một giai đoạn phát triển quan trọng của văn hóa Việt Nam.
Sau tất cả những lớp trầm tích của lịch sử, của đạo mạch và tri thức, con đường dẫn về Chùa Vĩnh Nghiêm vẫn tiếp tục được nối dài, bằng những bước chân hành hương, và cả những hành trình khám phá của hôm nay.
Từ bao đời, Vĩnh Nghiêm đã là một điểm dừng không thể thiếu trên hành trình tìm về Yên Tử, chẳng thế mà dân gian vẫn còn lưu truyền: "Ai qua Yên Tử, Quỳnh Lâm/ Vĩnh Nghiêm chưa tới thiền tâm chưa đành."
Vĩnh Nghiêm, trong hành trình của những bước chân hành hương, không chỉ là một chặng nghỉ. Đó là một ngưỡng cửa. Từ đây, con người bước qua một ranh giới vô hình, từ ồn ào sang tĩnh lặng, từ bận rộn sang chiêm nghiệm, từ bên ngoài trở về bên trong. Những dòng người lặng lẽ nối nhau qua sân chùa, qua mái Tam bảo, qua tiếng chuông ngân trong sương sớm… mỗi bước chân như chậm lại, mỗi hơi thở như nhẹ hơn.
Từ con đường lịch sử, con đường tâm linh, hôm nay, đã mở ra thêm một chiều kích khác. Vĩnh Nghiêm đang trở thành một điểm đến trong hành trình du lịch văn hóa, một không gian văn hóa sống, nơi lịch sử, tôn giáo và đời sống đan xen, hiện hữu sống động trong từng chi tiết nhỏ.
Lễ đón bằng công nhận Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản văn hóa thế giới.
Đặc biệt, khi Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới vào ngày 12 tháng 7 năm 2025, con đường ấy không còn chỉ mang ý nghĩa của một hành trình nội tại, mà đã trở thành một hành trình di sản mang tầm vóc toàn cầu. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa vô giá, là vốn liếng quý báu để phát triển, đồng thời là điểm tựa bền vững cho bước đường gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong dòng chảy hội nhập.
Về với Vĩnh Nghiêm hôm nay, người hành hương, trong bước đi của mình, cũng đang khám phá một di sản. Và người du khách, trong hành trình trải nghiệm, cũng có thể bất chợt chạm vào một khoảng lặng rất sâu trong tâm hồn.
Có lẽ vì thế, con đường về Vĩnh Nghiêm hôm nay vẫn vậy, vẫn là một con đường. Nhưng trong một con đường ấy, người ta có thể tìm thấy nhiều lối đi.
Đi để hiểu.
Đi để nhớ.
Và đi, để một lần, lắng nghe được mạch thiền vẫn đang lặng lẽ chảy qua nghìn năm.
THỰC HIỆN: MẠNH QUỐC
THIẾT KẾ: HOÀNG NHUNG
NGUOIDUATIN.VN | Thứ Năm, 26/3/2026 | 08:00
