Tại hội thảo xác minh, kết luận thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ được an táng tại khu vực nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán (nay là Công viên Lê Thị Riêng, TP.HCM) do Ban Chỉ đạo 515 quốc gia tổ chức sáng 8/6, nhiều tham luận hé lộ những dữ liệu đáng chú ý về quy mô khu chôn cất tập thể hình thành sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.
Nhiều rãnh chôn tập thể
Trong số các nhân chứng tham dự hội thảo, ông Nguyễn Thành Phước (xã Xuân Thới Sơn, TP.HCM) là người có nhiều năm gắn bó với khu vực này.
Ông sinh ra và lớn lên tại khu Bắc Hải, cách nghĩa địa Chí Hòa không xa. Thời điểm diễn ra chiến sự Mậu Thân 1968, ông mới 12 tuổi.
Ông Nguyễn Thành Phước (xã Xuân Thới Sơn, TP.HCM).
Theo ký ức của ông, khoảng 9 - 10h sáng sau những ngày giao tranh ác liệt, ông cùng nhóm trẻ em trong khu vực chạy vào nghĩa trang và chứng kiến cảnh nhiều thi thể được đưa tới chôn cất tập thể. Việc chôn cất được thực hiện bởi lực lượng công binh của chính quyền Sài Gòn thời điểm đó.
"Tôi thấy có xe ủi, xe cứu hỏa và mấy chiếc xe tải GMC chở thi thể tới nghĩa trang. Mùi tử khí rất nặng. Người trực tiếp đưa thi thể xuống hầm chủ yếu là lính cứu hỏa. Trên một chiếc xe ủi tôi còn nhìn rõ dòng chữ 'Tiểu đoàn 5 Công binh'. Trong nghĩa trang lúc đó có chú Mười Bi, là quản trang, thường xuyên có mặt tại hiện trường", ông Phước kể.
Theo ký ức của ông, khu vực này được đào tổng cộng 3 rãnh chôn tập thể, nhưng chỉ sử dụng 2 rãnh, một rãnh còn lại bỏ trống. Các rãnh mộ được xe ủi đào và gạt đất sang hai bên, sâu hơn 2m, rộng khoảng 4m và dài chừng 50m.
Các xe cứu hỏa chở thi thể tới liên tục. Mỗi đợt có hàng chục đến gần trăm người được đưa xuống.
Theo lời quản trang Mười Bi mà ông Phước nghe được thời điểm đó, nhiều thi thể được đưa về từ khu vực Đài Phát thanh Sài Gòn và khu vực Tòa Đại sứ Mỹ sau các trận giao tranh.
"Một số người mặc áo sơ mi trắng, quần tây đen, còn rất trẻ. Nhưng phần lớn là các chú giải phóng quân. Tôi ước tính mỗi rãnh mộ có khoảng 350 người, hai rãnh khoảng 600 đến 700 người", ông nhớ lại.
Điều khiến ông trăn trở nhất là nhiều người cho rằng khi giải tỏa nghĩa trang để xây dựng Công viên Lê Thị Riêng, toàn bộ hài cốt đã được di dời.
"Tôi khẳng định là chưa. Năm 1983, khi bốc mộ để chuyển về Lái Thiêu và Bình Hưng Hòa, người ta chỉ di dời những ngôi mộ có bia, có nấm. Những khu đất bằng phẳng như rãnh chôn tập thể thì hoàn toàn để nguyên", ông nói.
Ông cho biết thêm, giai đoạn 1987 - 1988, khi thi công hồ bơi và đắp đồi trong công viên, máy xúc từng đào trúng một phần khu vực này, làm lộ ra hài cốt cùng một số đạn dược, quân trang còn sót lại.
"Lúc đó chúng tôi thu gom lại rồi đưa lên khu đồi trong công viên để lập mộ vô danh. Sau lần ấy, đơn vị thi công không tiếp tục đào sâu vào khu vực đó nữa", ông kể.
Các nhân chứng tham dự hội thảo.
Từ những gì chứng kiến khi còn nhỏ và hơn 20 năm làm Đội trưởng Đội cây xanh Công viên Lê Thị Riêng, ông Phước tin rằng vị trí các rãnh chôn tập thể vẫn có thể được xác định.
Theo ông, dấu mốc quan trọng nhất là tháp bồn nước thuộc khu cư xá Bắc Hải.
"Cứ lấy tháp nước đó làm mốc, đối chiếu theo trục hông nhà xác cũ là có thể xác định được vị trí các rãnh chôn. Tôi tin vị trí đó gần như không sai lệch", ông nói và cho biết sẵn sàng cùng lực lượng chức năng ra thực địa để chỉ lại những vị trí mà ông ghi nhớ suốt gần 60 năm qua.
Khoảng 900 hài cốt chưa được khai quật
Báo cáo tại hội nghị, Đại tá Bùi Yên Tĩnh - Phó Cục trưởng Cục Tác chiến, Bộ Tổng Tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam cho biết, nhóm nghiên cứu đã khai thác nhiều nguồn tài liệu khác nhau gồm 3 bức ảnh hiện trường, trong đó có một ảnh màu của hãng tin AP còn lưu giữ chú thích gốc.
Ngoài ra còn có ảnh vệ tinh, không ảnh do Mỹ và Pháp lưu trữ, bản đồ Đô thành Sài Gòn trước năm 1975, bản đồ TP.HCM sau năm 1975 cùng nhiều tài liệu lịch sử liên quan.
Các nguồn tư liệu này được đối chiếu với hồ sơ lưu trữ, lời kể nhân chứng và kết quả khảo sát thực địa nhằm tái dựng lại hiện trạng khu vực nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán trước khi nơi đây được chuyển đổi thành Công viên Lê Thị Riêng.
Ông Robert Ambrose Connor (cựu binh Mỹ từng tham chiến tại Việt Nam) - người cung cấp nhiều tài liệu góp phần hỗ trợ công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.
Đánh giá về hồ sơ nghiên cứu, Đại tá Bùi Yên Tĩnh cho biết các tài liệu được sử dụng có nguồn gốc rõ ràng, được dẫn chiếu đầy đủ và có giá trị tham khảo cao.
"Trên cơ sở kết hợp phân tích ảnh, tư liệu lịch sử và công nghệ radar xuyên đất, bước đầu đã xác định được 3 rãnh mộ tập thể nằm trong khu vực Nghĩa địa Chợ Quán và Nghĩa địa Chí Hòa", Đại tá Bùi Yên Tĩnh cho biết.
Theo tính toán sơ bộ của nhóm nghiên cứu, mỗi rãnh mộ có thể chứa khoảng 300 thi thể. Tổng số hài cốt được chôn cất tại đây được ước tính khoảng 900 liệt sĩ và đồng bào.
Đây là con số có nhiều điểm tương đồng với nhận định của nhân chứng Nguyễn Thanh Phước.
Tuy nhiên, một số chuyên gia cho rằng quy mô thực tế có thể còn lớn hơn. Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng - người nhiều năm gắn bó với việc thu thập thông tin phục vụ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ nhận định, dựa trên các dấu hiệu địa tầng và kết quả phân tích hiện trường, khu vực này nhiều khả năng tồn tại ít nhất 5 rãnh mộ tập thể liên quan đến các chiến sĩ và đồng bào hy sinh trong các đợt giao tranh tại Sài Gòn - Gia Định.
Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà chủ trì hội thảo. Tham gia điều hành có Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng và Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Văn Được.
Theo Đại tá Bùi Yên Tĩnh, những kết quả hiện nay mới là cơ sở ban đầu để phục vụ công tác xác minh và khoanh vùng tìm kiếm.
Việc khảo sát, khai quật và quy tập hài cốt tại Công viên Lê Thị Riêng cần được tiến hành trên nguyên tắc khoa học, khách quan và thận trọng, kết hợp giữa tài liệu lưu trữ, bản đồ lịch sử, lời kể nhân chứng cùng các phương tiện kỹ thuật hiện đại nhằm hạn chế tối đa sai số.
Phó Thủ tướng yêu cầu hoàn tất chuẩn bị khai quật trước 27/7
Kết luận hội thảo, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh việc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng là nhiệm vụ đặc biệt thiêng liêng nhưng cũng vô cùng khó khăn.
Phó Thủ tướng giao UBND TP.HCM khẩn trương xây dựng kế hoạch tổng thể, chủ trì phối hợp với Bộ Quốc phòng, Quân khu 7 và các đơn vị liên quan triển khai các bước tiếp theo. Thành phố cần huy động tối đa các nguồn lực, từ cơ quan chức năng, tổ chức chính trị - xã hội, doanh nghiệp đến các nhân chứng và cá nhân có khả năng cung cấp thông tin phục vụ công tác tìm kiếm.
Theo chỉ đạo, các vị trí đã được xác định rõ cần được ưu tiên triển khai trước, trong đó có 3 rãnh mộ nghi vấn tại Công viên Lê Thị Riêng. Những khu vực chưa đủ cơ sở sẽ tiếp tục được khoanh vùng, xác minh và khảo sát theo hướng bài bản, khoa học và thận trọng.
"Rõ ở đâu làm ở đó, dễ làm trước, khó làm sau", Phó Thủ tướng nhấn mạnh, đồng thời yêu cầu chậm nhất đầu tháng 7 phải hoàn tất công tác chuẩn bị để có thể triển khai khai quật, hướng tới dịp kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7).
