Những ngày đầu năm, thôn Đự rộn ràng trong không khí Tết. Giữa khung cảnh ấy, dưới tán đa xòe rộng, câu chuyện về “cây đa 5 giếng” lại được nhắc đến như một phần ký ức không thể thiếu của làng quê miền núi này.
Theo người dân bản địa, không ai biết chính xác những cây đa cổ thụ và 5 cái giếng có từ bao giờ. Chỉ biết rằng, trải qua bao thăng trầm lịch sử, chúng vẫn ở đó, được các thế hệ người dân thôn Đự bảo vệ nghiêm ngặt như “báu vật”.
Đến nay, để tiếp tục gìn giữ, người dân còn góp tiền lắp đặt camera an ninh nhằm theo dõi, ngăn chặn các hành vi xâm phạm khu vực giếng.
Cây đa cổ thụ có từ hàng trăm năm trước. Ảnh: Lê Dương
Ông Bùi Văn Hà (50 tuổi, thôn Đự) chậm rãi kể, từ khi còn rất nhỏ, ông đã được các cụ cao niên truyền lại rằng cây đa 5 giếng có từ thời khai hoang lập làng, cách đây hàng trăm năm. Những cư dân đầu tiên chủ yếu là người Mường di cư từ Hòa Bình, chọn vùng đất này để sinh sống và lập bản.
“Người làng vẫn truyền tai nhau câu chuyện về 'Bà áo trắng' – người có công khai sinh lập bản. Để tưởng nhớ bà, dân làng đã lập đền thờ cách cây đa 5 giếng vài trăm mét, hương khói quanh năm, nhất là vào ngày rằm, mùng 1 và các dịp lễ, Tết”, ông Hà chia sẻ.
Giếng nước dưới gốc đa được người dân bảo vệ suốt nhiều năm qua. Ảnh: Lê Dương
Theo ông Hà, tên gọi thôn “Đự” (trong tiếng Mường là “tư”) mang ý nghĩa tự lập, tự khai sinh. Trong thôn hiện có 3 cây đa cổ thụ, trong đó 2 cây nằm ở khu vực 5 cái giếng, cây còn lại ở gần đền thờ "Bà áo trắng". Với người dân địa phương, những cây đa ấy được xem là “hồn cốt của làng”.
“Nhiều già làng nghe kể, ban đầu, nơi đây là những mó nước nhỏ, xung quanh được xếp đá như hình cái giếng. Sau này, do nhu cầu sử dụng nước tăng lên, người dân đã xây dựng, che chắn thành 5 cái ô với chức năng riêng biệt: giếng lớn ở giữa dùng để lấy nước ăn uống; 4 giếng phụ dành cho từng đối tượng tắm giặt gồm thanh niên nam, các cụ ông, phụ nữ và các bà cao tuổi”, ông Hà cho biết.
Theo người dân địa phương, trước đây sinh hoạt cộng đồng ở giếng làng rất đông vui, nhộn nhịp, nhất là vào những ngày hè oi bức, khi giếng nước lúc nào cũng có người ra tắm mát.
Ngày nay, sinh hoạt cộng đồng quanh giếng không còn sôi động như trước do con cháu đi làm ăn xa, mỗi gia đình đều có khu tắm giặt riêng. Tuy nhiên, nhiều hộ dân vẫn giữ thói quen hằng ngày ra giếng lấy nước về nấu ăn. Bởi theo họ, không có nguồn nước nào “ngọt, lành” như nước ở cây đa 5 giếng.
Hàng ngày người dân thôn Đự vẫn ra giếng lấy nước về dùng. Ảnh: Lê Dương
Vào dịp Tết, khu giếng lại trở nên đông vui. Theo quan niệm của người dân, lấy nước giếng vào những ngày đầu năm mới để sử dụng sẽ mang lại may mắn, mát lành, công việc hanh thông, mùa màng tốt tươi.
Mỗi gốc đa đều được người dân đặt miếu thờ. Ảnh: Lê Dương
Theo cán bộ văn hóa xã Kim Tân, giếng nước, cây đa và đền thờ ở thôn Đự có từ bao giờ cũng không ai xác định được. Tuy nhiên, từ xưa đến nay, với người dân thôn Đự, "cây đa 5 giếng" không chỉ là di sản vật chất mà còn là biểu tượng tinh thần, nơi lưu giữ ký ức, văn hóa và tình đoàn kết cộng đồng.
Dù thời gian trôi qua, những câu chuyện về cây đa, giếng nước và cách người dân cùng nhau gìn giữ “mạch nguồn của làng” vẫn sẽ được truyền lại cho các thế hệ mai sau.
